نگاهی جذاب به تاریخ قهوه در ایران

تاریخ قهوه در ایران : در ایران قدین در گوشه و کنار شهرها و بین راه ها ، قهوه خانه هایی وجود داشت . این مکان ها بهترین و جذاب ترین اماکن عمومی برای گذراندن اوقات فراغت بودند . هر یک از آنها معمولاً محل اجتماع و پاتوق گروهی از قشرها و صنف های گوناگون بود . قهوه خانه های سر راهی با میان جاده ای که به آنها چایخانه نیز می گفتند، اکثراً سرپناهی برای استراحت و رفع خستگی مسافران خسته و ماندن بین راهی بودند و معمولاً به دسته و صنف خاصی اختصاص نداشنتد و مشتریان آنها رهگذرانی بودند که برای نوشیند چای و کشیدن قلیان و خوردن صبحانه ناهار یا شام به این قهوه خانه ها می رفتند .

نخستین قهوه خانه در ایران

نخستین قهوه خانه در ایران در دوره ی صفویه و به احتمال زیاد در زمان سلطنت شاه طهماسب (930-940 هـ . ق) ، در شهر قزوین پدیدار شد . سپس در زمان شاه عباس اول ( 996 هـ.ق) در شهر اصفهان توسعه یافت . قهوه خانه در آغاز همانگونه که از نامش پیداست ، جای قهوه نوشی بود.

با آمدن چای به ایران و کشت ایران گیاه در بعضی از مناطق شمالی ایران و تغییر ذائقه با طعم چای دم کرده میان مردم ، کم کم چای جای قهوه را در قهوه خانه گرفت . از نیمه دوم قرن سیزدهم هجری چای نوشی در قهوه خانه ها معمول شد . اما نام قهوه خانه همچنان برآنها باقی ماند .در دوره ی قاجار به خصوص دوره ی پادشاهی ناصرالدین شاه زمینه برای گسترش قهوه خانه در شهرهای بزرگ ، از جمله شهر تهران ، فراهم گردید .

با ریشه گرفتن قهوه خانه در متن جامعه  و میان توده مردم و توسعه ی آن در شهرها قهوه خانه توانست به صورت یک واحد صنفی فعال با کارکرد اجتماعی – فرهنگی خودنمایی کند .تاریخ قهوه خانه در دوره قاجار پیش از پا گرفتن قهوه خانه های عمومی در شهر های ایران ، در دربار پادشاهان صفوی آبدار خانه هایی جهت پذیرایی از میهامانان و درباریان با قهوه و چای وجود داشت. همراه با رسم قهوه پزی در دربار صفوی ، شغل قهوه چیگری نیز پدید آمد و از مناصب مهم درباری شد .

خرید بهترین قهوه | قهوه تانزانیایی ، قهوه جی

انواع قهوه چیان در قهوه خانه ها

قهوه چیان را از لحاظ نوه قهوه خانه ای که می گرداندند و چگونگی کار و وظیفه شناسان می توان به چهار دسته تقسیم کرد:

1. قهوه چیان شهرها که در محله و کوچه و گذر یا در هر بازار و بازارچه و سرایی قهوه خانه ای داشتند ، قهوه خانه هایشان محل تجمع صنف های مختلف بود . در هر یک از این قهوه خانه ها کارگرانی بودند که قهوه چی ها را در بر گرداندن قهوه خانه و عرضه خدمات به مردم کمک می کردند ، انند کارگرهای «پای بساط» ، «جارچی» ، « قندگیر» ، « استکان شوی» ، « قلیان چاق کن » ، یا « سرچاق کن» ، «آتش بیار» ، « دیزی پزی» .

هز یک از حمام های عمومی معتبر شهرها نیز قهوه خانه یا آبدار خانه ای داشت که آن را یک قهوه چی یا یک قلیاندار یا یک غلام قهوه چی می گرداندند و از مشتریان با چای و قلیان و چپق پذیرایی می کردند.

2. قهوه چیان قهوه خانه های خصوصی ؛ در دوره صفوی در دربار پادشاهان کسانی به نام « قهوه چی باشی» آبدار دربار را می گرداندند.در عهد ناصرالدین شاه نوشیدن قهوه و چای ، هر دو در دربار و خانه های بسیاری از روحانیان ، اعیان و رجال درباری معمول شد  .

تاریخ قهوه خانه در ایران | بهترین قهوه

قهوه قجری

بر اساس نوشته و روایت ها در دربار شاهان قاجار برای مجازات یا از میان برداشتن شاهزداگان ، درباریان و همچنین وابستگان آنها ، افراد مورد غضب قرار گرفته را به نوشیدن یک فنجان قهوه ی آلوده به سهم مهلک ، وادار می کردند . این قهوه در دربار قاجار به نام قهوه ی قجری معروف بود .

3. قهوه چیان قهوه خانه های موقت ؛ به هنگام عزاداری ها و روضه خوانی های بزرگ ، به خصوص عزاداری های سالار شهیدان امام حسین (علیه السلام) ، در دهه اول محرم و اربعین حسینی در ماه صفر و در مجالس عروسی و میهمانی های بزرگ .

4. قهوه چیان دوره گرد ؛ قهوه چی گردهای دوره گرد یا سیار یکی از شغل های سرپایی رایج در شهرها بود . قهوه چیان دوره گرد بساطی ساده و جمع و جور داشتند .

تاثیر قهوه خانه ها در ایران

قهوه خانه در جامعه ی ایران ، تحول و دگرگونی بزرگی در شکل گردهمایی های مردم و شیوه گذراندن اوقات فراغت و نوع سرگرمی های آنان فراهم آورد . مردم از هر قشر و گروه هر روز پس از دست کشیدن از کار روزانه و در ایام و اوقات بیکاری در قهوه خانه ها جمع می شدند و ساعت ها به گفت و گو با هم و تبادل درباره ی کارهای اجتماعی و اقتصادی و سیاسی می پرداختند .

در مجالس شبانه قهوه خانه ها ، به خصوص شب های ماه مبارک رمضان که آیین های سخنوری و مرثیه سرایی و نقالی و شاهنامه خوانی و بازی های قهوه خانه ای در آن برگزار می شد ، معمولاً جمع زیادی از اهالی محل و مردم محله های دیگر شرکت می کردند و در یک فضای فرهنگی و ادبی با هم ارتباط برقرار می کردند .

تحول قهوه خانه به مرور زمان در ایران

قهوه خانه که تا چند دهه پیش ، کانون نشر و ترویج فرهنگ سنتی و دستاوردهای ادبی و هنری گذشتگان ما بود و توانسته بود تا حدی یادمان گذشته را در جامعه ایران و میان عامه مردم زنده و پایدار نگه دارد.

به مرور زمان کارکرد خود را از دست داد و صرفاً به محلی برای نوشیدن چای و خوردن صبحانه و ناهار و رفع خستگی تبدیل شد و در حال حاضر با رونق مدرنیته در میان ایرانیان و یا جایگزین شدن ساندویج فروشی ، کافی شاپ ها و … ، کارکرد قهوه خانه ها تغییر بنیادی نموده و اثر کمتری از آن قهوه خانه ها در زندگی اجتماعی ایرانیان مشاهده می شود .

مگر در برخی روستاها که هنوز بافت سنتی آنها دست نخورده باقی مانده است . اما در سالهای اخیر برخی از افراد با ذوق در تهران و بعضی شهرهای دیگر ایران اقدام به بازسازی قهوه خانه هایی با حفظ بافت سنتی آن کرده اند که مورد استقبال مردم و گردشگران قرار گرفته است .

منبع : هنر پذیرایی با قهوه | امیرمحمد حیدری فر

یکی از قدیمی ترین قهوه خانه فعال در تهران | قهوه خانه ای با بیش از صد سال قدمت