تاریخ قهوه در ایران

تاریخ قهوه در ایران

نگاهی جذاب به تاریخ قهوه در ایران

تاریخ قهوه در ایران : در ایران قدین در گوشه و کنار شهرها و بین راه ها ، قهوه خانه هایی وجود داشت . این مکان ها بهترین و جذاب ترین اماکن عمومی برای گذراندن اوقات فراغت بودند . هر یک از آنها معمولاً محل اجتماع و پاتوق گروهی از قشرها و صنف های گوناگون بود .

قهوه خانه های سر راهی با میان جاده ای که به آنها چایخانه نیز می گفتند، اکثراً سرپناهی برای استراحت و رفع خستگی مسافران خسته و ماندن بین راهی بودند و معمولاً به دسته و صنف خاصی اختصاص نداشنتد و مشتریان آنها رهگذرانی بودند که برای نوشیند چای و کشیدن قلیان و خوردن صبحانه ناهار یا شام به این قهوه خانه ها می رفتند .

نخستین قهوه خانه در ایران

نخستین قهوه خانه در ایران در دوره ی صفویه و به احتمال زیاد در زمان سلطنت شاه طهماسب (930-940 هـ . ق) ، در شهر قزوین پدیدار شد . سپس در زمان شاه عباس اول ( 996 هـ.ق) در شهر اصفهان توسعه یافت . قهوه خانه در آغاز همانگونه که از نامش پیداست ، جای قهوه نوشی بود.

با آمدن چای به ایران و کشت ایران گیاه در بعضی از مناطق شمالی ایران و تغییر ذائقه با طعم چای دم کرده میان مردم ، کم کم چای جای قهوه را در قهوه خانه گرفت . از نیمه دوم قرن سیزدهم هجری چای نوشی در قهوه خانه ها معمول شد . اما نام قهوه خانه همچنان برآنها باقی ماند .در دوره ی قاجار به خصوص دوره ی پادشاهی ناصرالدین شاه زمینه برای گسترش قهوه خانه در شهرهای بزرگ ، از جمله شهر تهران ، فراهم گردید .

با ریشه گرفتن قهوه خانه در متن جامعه  و میان توده مردم و توسعه ی آن در شهرها قهوه خانه توانست به صورت یک واحد صنفی فعال با کارکرد اجتماعی – فرهنگی خودنمایی کند .تاریخ قهوه خانه در دوره قاجار پیش از پا گرفتن قهوه خانه های عمومی در شهر های ایران ، در دربار پادشاهان صفوی آبدار خانه هایی جهت پذیرایی از میهامانان و درباریان با قهوه و چای وجود داشت. همراه با رسم قهوه پزی در دربار صفوی ، شغل قهوه چیگری نیز پدید آمد و از مناصب مهم درباری شد .

انواع قهوه چیان در قهوه خانه ها

قهوه چیان را از لحاظ نوه قهوه خانه ای که می گرداندند و چگونگی کار و وظیفه شناسان می توان به چهار دسته تقسیم کرد:

1. قهوه چیان شهرها که در محله و کوچه و گذر یا در هر بازار و بازارچه و سرایی قهوه خانه ای داشتند ، قهوه خانه هایشان محل تجمع صنف های مختلف بود . در هر یک از این قهوه خانه ها کارگرانی بودند که قهوه چی ها را در بر گرداندن قهوه خانه و عرضه خدمات به مردم کمک می کردند ، انند کارگرهای «پای بساط» ، «جارچی» ، « قندگیر» ، « استکان شوی» ، « قلیان چاق کن » ، یا « سرچاق کن» ، «آتش بیار» ، « دیزی پزی» .

هز یک از حمام های عمومی معتبر شهرها نیز قهوه خانه یا آبدار خانه ای داشت که آن را یک قهوه چی یا یک قلیاندار یا یک غلام قهوه چی می گرداندند و از مشتریان با چای و قلیان و چپق پذیرایی می کردند.

2. قهوه چیان قهوه خانه های خصوصی ؛ در دوره صفوی در دربار پادشاهان کسانی به نام « قهوه چی باشی» آبدار دربار را می گرداندند.در عهد ناصرالدین شاه نوشیدن قهوه و چای ، هر دو در دربار و خانه های بسیاری از روحانیان ، اعیان و رجال درباری معمول شد  .

تاریخ قهوه در ایران

قهوه قجری

بر اساس نوشته و روایت ها در دربار شاهان قاجار برای مجازات یا از میان برداشتن شاهزداگان ، درباریان و همچنین وابستگان آنها ، افراد مورد غضب قرار گرفته را به نوشیدن یک فنجان قهوه ی آلوده به سهم مهلک ، وادار می کردند . این قهوه در دربار قاجار به نام قهوه ی قجری معروف بود .

3. قهوه چیان قهوه خانه های موقت ؛ به هنگام عزاداری ها و روضه خوانی های بزرگ ، به خصوص عزاداری های سالار شهیدان امام حسین (علیه السلام) ، در دهه اول محرم و اربعین حسینی در ماه صفر و در مجالس عروسی و میهمانی های بزرگ .

4. قهوه چیان دوره گرد ؛ قهوه چی گردهای دوره گرد یا سیار یکی از شغل های سرپایی رایج در شهرها بود . قهوه چیان دوره گرد بساطی ساده و جمع و جور داشتند .

تاثیر قهوه خانه ها در ایران

قهوه خانه در جامعه ی ایران ، تحول و دگرگونی بزرگی در شکل گردهمایی های مردم و شیوه گذراندن اوقات فراغت و نوع سرگرمی های آنان فراهم آورد . مردم از هر قشر و گروه هر روز پس از دست کشیدن از کار روزانه و در ایام و اوقات بیکاری در قهوه خانه ها جمع می شدند و ساعت ها به گفت و گو با هم و تبادل درباره ی کارهای اجتماعی و اقتصادی و سیاسی می پرداختند .
در مجالس شبانه قهوه خانه ها ، به خصوص شب های ماه مبارک رمضان که آیین های سخنوری و مرثیه سرایی و نقالی و شاهنامه خوانی و بازی های قهوه خانه ای در آن برگزار می شد ، معمولاً جمع زیادی از اهالی محل و مردم محله های دیگر شرکت می کردند و در یک فضای فرهنگی و ادبی با هم ارتباط برقرار می کردند .

تحول قهوه خانه به مرور زمان در ایران

قهوه خانه که تا چند دهه پیش ، کانون نشر و ترویج فرهنگ سنتی و دستاوردهای ادبی و هنری گذشتگان ما بود و توانسته بود تا حدی یادمان گذشته را در جامعه ایران و میان عامه مردم زنده و پایدار نگه دارد.
به مرور زمان کارکرد خود را از دست داد و صرفاً به محلی برای نوشیدن چای و خوردن صبحانه و ناهار و رفع خستگی تبدیل شد و در حال حاضر با رونق مدرنیته در میان ایرانیان و یا جایگزین شدن ساندویج فروشی ، کافی شاپ ها و … ، کارکرد قهوه خانه ها تغییر بنیادی نموده و اثر کمتری از آن قهوه خانه ها در زندگی اجتماعی ایرانیان مشاهده می شود .
مگر در برخی روستاها که هنوز بافت سنتی آنها دست نخورده باقی مانده است . اما در سالهای اخیر برخی از افراد با ذوق در تهران و بعضی شهرهای دیگر ایران اقدام به بازسازی قهوه خانه هایی با حفظ بافت سنتی آن کرده اند که مورد استقبال مردم و گردشگران قرار گرفته است .

یکی از قدیمی ترین قهوه خانه فعال در تهران | قهوه خانه ای با بیش از صد سال قدمت

پست های توصیه شده

بدون دیدگاه، دیدگاه خود را در زیر اضافه کنید!


افزودن دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *